Gonagasválljen jagis 1905
Norgga ja Ruoŧa uniovnna heaittiheapmi 1905:s mielddisbuvttii digaštallama das makkár ráđđehushámi Norga galggai váldit atnui. Gažaldat biddjui álbmotjienasteapmái. Boađusin šattai monarkiija ja dánskalaš Prinsa Carl šattai Norgga ođđa gonagassan.
Norga lei Ruoŧain leamaš uniovnnas 1814 rájes, muhto 1800-logu loahpa bealis hástaluvvui dát uniovdna go Norgga našuvnnalaš dovdu čađat nanusmuvai. 1905: giđa šattai dilli dađistaga eanet ráfeheapme, ja geassemánu 7. beaivvi 1905:s mearridii Norgga Stuorradiggi guođđit uniovnna.
Ruoŧŧa ii dohkkehan dán ovttabealat mearrádusa, ja soahteballu lei stuoris. Muhto heaittihuvvui vearjogeavaheami haga. Golggotmánu 26. beaivve mieđihiimaŋemus uniovdnagonagas, Gonagas Oscar II, ahte Norga lea iešheanalaš stáhta ja beaivvi maŋŋel dieđihii son ahte ii šat hálddaš Norgga truvnnu.
Gii galggai šaddat ođđa gonagassan?
Uniovdna Ruoŧain lei leamaš peršovdnauniovdna nu ahte riikkat juogadedje seamma gonagasa.Muhto dál ii lean šat Ruoŧa gonagas Norgga stáhtaoaivámuš. Jus Norga galggai bissut monarkiijan, gii de galggai váldit badjelasas truvnnu?
Álggos bivddii Stuorradiggi Gonagas Oscaris II lobi fállat Norgga truvnnu soames prinsii Bernadotte-sogas. Árvalus lei jurddašuvvon leat dego soabahandoaibmabidjun go Norgga ja Ruoŧa gaskavuohta lei hearkkes dilis. Muhto Gonagas Oscar biehttalii.
Gii galggai šaddat Norgga ođđa gonagassan?
Dánskalaš prinsa
Ovdal go Gonagas Oscar II biehttalii ahte soames Bernadotte prinsa galggai šaddat Norgga ođđa gonagassan, lei okta eará prinsa ihtán digaštallamiidda das gii sáhtii leatvejolaš gonagas: Dánskalaš Prinsa Carl.
Olgoriikapolitihkalaš vuhtiiváldin dagahii ahte son lei buorre árvalus. Nuorra prinsa lei náitalan brihttalaš Prinseassa Maudiin, boahttevaš Gonagas Edward VII ja Dronnet Alexandra nieida, ja Stuorra-Británnia doarjja lei hui deaŧalaš Norgii dan áigge go uniovdna heaittihuvvui.
Eará ágga lei ahte báras lei bárdni, guovttejahkásaš Alexander. Diekko bokte lei maiddái árbenráidu sihkkarastojuvvon.
Álbmotjienasteapmi
1905 čavčča bohte máŋga sajis gáibádusat ahte Norga galggai šaddat republihkkan. Beaggimat dán digaštallama birra ollejedje Københámmanii. Prinsa Carl dieđihii ahte son lei mielas váldit badjelasas truvnnu, muhto dušše fal jus dat lei Norgga álbmoga duohta dáhttu. Dasto mearriduvvui ahte galggai čađahuvvot álbmotjienasteapmi.
Álbmotjienasteapmi čađahuvvui skábmamánu 12. ja 13. beaivve. Jienastanvuoigatvuođalaččat, dievddut geat ledje 25 jagi deavdán ja sin boarráseappot, galge vástidit juo dahje ii “ahte ledje ovttaoaivilis addit Stuorradiggái fámu bivdit ráđđehusa ávžžuhit Danmárkku Prinsa Carl válljejuvvot Norgga gonagassan”.
Republihkanárát dorjo monarkiija
Eai lean dušše monarkiija guottiheaddjit, muhto maiddái dovddus republihkanárát nugo Stáhtaministtar Christian Michelsen, Bjørnstjerne Bjørnson ja Fridtjof Nansen – geat ákkastalle monarkiija buorrin.
Dát lei sihke dan dihte go háliidedje oadjudit Eurohpá fámolaččaid geat fuolastuvve Norgga politihka ektui dán uniovnna heaittiheami geažil. Ja dasto maiddái dan sivas go go Prinsa Carlas lei lagas oktavuohta Dánmárkku ja Stuorra-Británnia gonagasviesuiguin.
Monarkiija oaččui maiddái nana doarjaga álbmogis, ja lei jáhkehahtti ahte monarkiija bisuheapmi dagahii unnimus sisriikkalaš vuostálastima ja ráfehisvuođa. Ráđđehus áittii luohpat jus Prinsa Carl hilgojuvvui.
Čielga eanetlohku
Valgaboađus attii čielga eanetlogu Prinsa Carlii ja monarkiijai. 259 563 jiena dorjo monarkiija ja 69 264 jiena háliidedje republihka.
Čuovvovaš jienasteami maŋŋel mii lei Stuorradikkis skábmamánu 18. beaivve, sáddii stuorradiggepresideantta Carl Berner telegrámma mas Prinsa Carl oaččui formálalaččat fálaldaga váldit badjelasas truvnnu.
Ná lei teaksta:
Hans kongelige Høihed prins Carl
Kjøbenhavn.
Norges storting har i møde i dag enstemmig fattet følgende beslutning:
Norges storting kaarer til Norges konge Hans kongelige Høihed prins Carl af Danmark.
Carl Berner
Stortingets præsident
Vástádus Københámmanis bođii golbma diimmu maŋŋel. Prinsa Carl válddii vuostá válljema. Norgga Gonagassan válddii son nama Haakon VII. Bárdni Alexander galggai das rájes guoddit nama Olav:
Storthingets Præsident
Christiania
Med Hans Majestæt Kongen min Høie Bedstefaders Tilladelse agter jeg at modtage Valget til Norges Konge idet jeg antager Navnet Haakon den VII og tillægger min Søn Navnet Olaf.
Guds rigeste Velsignelse nedbeder min Hustru og jeg over det Norske Folk. Dets ære og Lykke ville vi vie vort fremtidige Liv.
Carl
(Gáldu: Nasjonalarkivet.no)
Gonagasválljen nannejuvvo
Skábmamánu 20. beaivve mátkkoštii Carl Berner Københámmanii almmolaš sáttagoddejođiheaddjin, ja doppe nannejuvvui gonagasválljen audienssas Amalienborga šloahtas. Stuorradiggepresideantta ovdanbuvttii dearvvuođaid ja lihkkosávaldagaid Norgga álbmogis.
Norgga ođđa gonagasbearaš
Árra iđit skábmamánu 25. beaivve borjjastii ođđa gonagasbearaš Oslovuona mielde dánskalaš gonagasskiipain "Dannebrog" , lei suhkkes mierká ja hirbmat borgadálki. Oscarsborg ladni bokte sirde sii norgalaš mariinnafatnasii "Heimdal" mainna jotke gitta oaivegávpogii.
Gonagas Haakon VII lávkii gáddái Kristianias, guovttejahkásaš Ruvdnaprinsa Olav vel sallii. Stáhtaministtar Christian Michelsen dearvvahii ođđa gonagasa.
– Measta 600 jagis ii leat Norgga álbmogis leamaš iežas gonagas. Ii goassege leat son leamaš dušše min iežamet. Álo leat ferten su juogadit earáiguin. II goassege leat sus leamaš ruoktu min searvvis. Muhto doppe gos ruoktu lea, dat šaddá maiddái su eana. Odne leat diet earálágan. Odne boahtá Norgga nuorra gonagas deike hukset boahttevaš ruovttu Norgga oaivegávpogis. Friddja álbmot lea su válljen vázzit njunnošis su riikka ovddas ja šaddat min iežamet. Vuot galgá norgalaččaid gonagas šaddat nanu, fátmmasteaddji mearkan buot našuvnnalaš doaimmaide ođđa, iešheanalaš Norggas.
Stáhtaministtar Christian Michelsen go Gonagas Haakon VII bođii Norgii
"Leve Norge" - Kong Haakon VIIs ord ved ankomsten til Norge 1905 (lydfil fra Nasjonalbiblioteket)
Gonagas Haakon, Dronnet Maud ja Ruvdnaprinsa Olav vuostáiváldoje saluhttabávkalemiin Akershus ladnis go bohte Kristianiai. Olles gávpogis čudje girkobiellut čalmmustahttindihte ahte riika lei ožžon iežas gonagasbearraša.
Gonagas Haakon VII vuortnui váli vuođđonjuolggadussii Stuorradikkis skábmamánu 27. beaivve 1905 ja geassemánu 22. beaivve 106 ruvdnejuvvuigonagas ja dronnet Nidarosdomenis. Ruvdnen ja gonagasvuođa ođđasishuksen šattai symbolan iešheanalaš ja friddja Norgii.